Quán vỉa hè Việt Nam qua góc nhìn báo chí quốc tế

Quán vỉa hè Việt Nam chiếm tỷ lệ lớn trong nền kinh tế phi chính thức và thường được nhắc đến trong các bài viết của báo chí quốc tế như The Guardian.

Hàng ngày, gia đình Trang bắt đầu chuẩn bị bữa trưa từ 6 giờ sáng. Họ làm gà chiên muối ớt, món chính của quán cơm gia đình đã hoạt động hơn 30 năm tại quận 3, TP HCM. Bên cạnh cơm và canh, mỗi ngày họ chuẩn bị thêm ít nhất 15 món khác nhau. Đến 11 giờ, đồ ăn được chuyển xuống tầng trệt bằng ròng rọc, sau đó cả nhà mang ra góc phố dựng quán trên vỉa hè dưới bóng cây gần trạm biến áp.

Trong hai giờ phục vụ, quán tiếp đón khoảng 150 khách, từ nhân viên văn phòng đến tài xế xe ôm, với giá 30.000 đồng một suất. Đây chỉ là một trong hàng ngàn quán vỉa hè Việt Nam đang hoạt động tại các thành phố lớn.

Quán vỉa hè Việt Nam và thực trạng kinh doanh không chính thức

Tại TP HCM, 11% lao động là người bán rong và 51% lực lượng lao động thành phố làm việc trong khu vực phi chính thức. Hầu hết quán vỉa hè Việt Nam không đăng ký kinh doanh vì không chắc chắn thu nhập có vượt ngưỡng hay không. Theo báo cáo 2014 của Văn phòng Lao động Quốc tế, 78% hộ kinh doanh gia đình tại Việt Nam hoạt động ngoài phạm vi pháp lý.

Bà Lê Thị Lang chuẩn bị món ăn tại quán vỉa hè Việt Nam. Ảnh: Guardian.

Ẩm thực đường phố Việt Nam không chỉ là nét văn hóa mà còn được nhiều thực khách quốc tế yêu thích. TP HCM có ngành du lịch phát triển, cùng hàng loạt video và blog tiếng Anh hướng dẫn tìm món ngon vỉa hè. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều của trung tâm thương mại khiến người ta dễ quên rằng những quán vỉa hè Việt Nam chủ yếu xuất phát từ nhu cầu mưu sinh và thiếu cơ hội việc làm chính thức.

Theo Lisa Barthelmes, nghiên cứu sinh tại Viện nghiên cứu Nhân học Xã hội Max Planck (Đức), cải cách kinh tế từ giữa những năm 1980 đã định hướng Việt Nam trở thành quốc gia hiện đại, khiến quán vỉa hè đô thị bị xem như biểu tượng của sự lạc hậu. Dù vậy, sau 30 năm, mô hình này vẫn tồn tại phổ biến.

Gia đình Trang chuẩn bị nguyên liệu cho quán vỉa hè Việt Nam. Ảnh: Guardian.

Những người bán hàng rong được chia thành ba nhóm theo mức độ cố định. Tầng thấp nhất là gánh hàng rong di động chỉ bán một món, thường là người di cư từ nông thôn. Tầng giữa gồm những người bán tại điểm cố định nhưng không có cửa hàng. Tầng trên là quán vỉa hè cố định, thường thuộc về người dân thành thị lâu năm.

Gia đình Trang thuộc nhóm giữa và có thu nhập khá tốt. Sau khi trừ chi phí, họ kiếm được hơn 2 triệu đồng mỗi ngày, cao hơn mức thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam. Số tiền này đủ để họ thuê thêm nhân viên và dự định mở quán mì mới.

Huỳnh Hòa kinh doanh món nướng tại quán vỉa hè Việt Nam. Ảnh: Guardian.

Chị Thảo, 31 tuổi, đã tham gia công việc gia đình từ năm 8 tuổi. Cô tự hào vì thực khách yêu thích món ăn của gia đình và thích sự gắn kết giữa các thành viên trong quán hơn là làm việc trong môi trường văn phòng.

Ở nhóm thấp nhất, Lê Thị Lang bán bún giò với giá 15.000 đồng/bát. Mỗi ngày cô bán khoảng 200 bát, thu về 1,6 triệu đồng lợi nhuận. Tuy nhiên, công việc đòi hỏi di chuyển liên tục và luôn lo lắng bị yêu cầu dời chỗ, khiến thu nhập không ổn định.

Chị Lang dọn hàng chuẩn bị bán tại quán vỉa hè Việt Nam. Ảnh: Guardian.

Trong khi đó, Huỳnh Hòa bán bánh tráng cuộn tại quận 1 với thu nhập khoảng 500.000 đồng mỗi ngày. Vì có vị trí cố định, anh có thể kinh doanh ổn định hơn và ít rủi ro bị di dời so với những người bán rong di động.

Báo cáo năm 2014 cho thấy tỷ lệ thất nghiệp thấp một phần nhờ khu vực phi chính thức giúp người lao động có việc làm, dù thu nhập thấp và bấp bênh. Câu hỏi lớn nhất mà nhiều người bán hàng tự hỏi là liệu họ có muốn con cái tiếp tục công việc này hay không.