Nơi vua Minh Mạng chào đời ở Sài Gòn xưa

Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (quận 3) vốn là chùa Khải Tường – nơi vua Minh Mạng chào đời năm 1791, khi chúa Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi.

Nơi vua Minh Mạng chào đời ở Sài Gòn

Theo sách Biên niên sử Phật giáo Gia Định – Sài Gòn – TP.HCM 1600-1992 ấn hành năm 2001, Khải Tường là ngôi chùa tọa lạc trên gò cao tại ấp Tân Lộc, huyện Bình Dương, thuộc thành Gia Định xưa. Ban đầu, đây là am nhỏ do Thiền sư Phật Linh – Ý Nhạc lập năm 1744.

Khải Tường và chùa Từ Ân gần đó (ở vị trí Công viên Tao Đàn hiện nay) là hai ngôi chùa cổ của Sài Gòn, nổi tiếng vì là nơi vua Gia Long từng ẩn náu khi bị quân Tây Sơn truy đuổi. Trong đó, chùa Khải Tường chính là nơi hoàng tử Đảm (vua Minh Mạng) chào đời.

Năm 1788, nội bộ Tây Sơn xảy ra nhiều mâu thuẫn, tạo cơ hội cho Nguyễn Ánh giành lại Gia Định để củng cố lực lượng và xây dựng thành trì, biến nơi đây thành trung tâm chính trị của triều Nguyễn.

Chùa Khải Tường khoảng năm 1871-1874. Ảnh tư liệu.

Hai năm sau, trong lúc thành Gia Định mới được xây dựng, hoàng gia và bộ máy quan lại phải tá túc ở hai ngôi chùa lớn nằm gần nhau là chùa Từ Ân và chùa Khải Tường. Theo một số tư liệu, ngày 25/5/1791, Nhị phi Trần Thị Đang (Thuận Thiên Cao Hoàng hậu) sinh Nguyễn Phúc Đảm tại hậu liêu chùa Khải Tường.

Sau khi thống nhất đất nước và lên ngôi vua, năm 1802 vua Gia Long cho trùng tu hai ngôi chùa này. Để tạ ơn che chở, vua đã dâng cúng tượng Phật A-Di-Đà cao 2,5 m bằng gỗ mít, ngồi trên tòa sen, sơn son thếp vàng.

Sách Lược Khảo Phật giáo sử Việt Nam của Vân Thanh xuất bản tháng 3/1975 ghi nhận: “… chùa Khải Tường, thôn Hoạt Lột, huyện Bình Dương, xây cất năm Tân Hợi (1791), hiện nay nền chùa là Trường Đại học Y Khoa cũ, đường Trần Quý Cáp, do Nguyễn Vương Phúc Ánh kiến tạo để kỷ niệm nơi sinh hoàng tử Đảm (tên vua Minh Mạng)”.

Tương tự, nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển trong quyển Sài Gòn năm xưa cũng xác nhận chùa này có dật sử liên quan đến việc hoàng tử Đảm (sau lên ngôi là vua Minh Mạng) sinh tại hậu liêu vào năm Tân Hợi (1791) giữa cơn tị nạn Bình Tây Sơn. Năm 1804, Cao Hoàng nhớ tích cũ nên gởi tặng chùa một cốt Phật Thích Ca thật lớn bằng gỗ mít, thếp vàng tuyệt kỹ.

Tượng Phật A-Di-Đà vua Gia Long tặng chùa Khải Tường hiện được trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM. Ảnh: Wikipedia

Năm 1820 vua Gia Long mất, Minh Mạng nối ngôi. Đến năm 1832, sau khi tìm được địa chỉ nơi cha mẹ từng ở và cũng là nơi sinh ra mình, vua Minh Mạng sai xuất 300 lạng bạc trùng tu chùa và đặt tên là Quốc Ấn Khải Tường, đồng thời cho “mộ sư đến ở, cấp ruộng tự điền” để lo việc lễ tiết hàng năm. Chùa Từ Ân gần đó cũng được phong Sắc Tứ Từ Ân.

Quy mô chùa Quốc Ấn Khải Tường từ ngoài vào trong gồm lầu chuông trống ba gian hai chái, tiếp đến điện Phật ba gian, hai bên có hành lang dài nối với Tăng xá và nhà ăn. Chùa làm xong, thỉnh hai mươi nhà sư đến cư trú, ban cấp ruộng đất lấy hoa lợi lo việc thờ cúng hằng năm. Nơi đây có các vị cao tăng trụ trì hoằng dương đạo pháp, được triều đình bảo hộ nên trở thành ngôi chùa tiêu biểu, ảnh hưởng rộng lớn đến quần chúng đạo Phật khắp Nam Kỳ lục tỉnh.

Năm 1859, quân Pháp tấn công Gia Định. Sau khi chiếm được thành, họ chiếm đóng chùa Khải Tường và các ngôi chùa lớn khác như Từ Ân, Kim Chương, Kiểng Phước, Mai Sơn… để thiết lập phòng tuyến quân sự.

Riêng chùa Khải Tường, đại úy thủy quân lục chiến Pháp tên Barbé nhận nhiệm vụ dẫn quân vào chiếm giữ. Barbé cho đem tượng Phật bỏ ngoài sân, cưỡng bức các sư phải rời chùa. Chiều 7/12/1860, quân Việt phục kích giết chết Barbé khi viên sĩ quan này cỡi ngựa đi tuần đêm từ chùa Khải Tường đến đền Hiển Trung (nay được cho là ngã ba Võ Văn Tần – Trần Quốc Thảo).

Theo nhà văn Sơn Nam, khoảng năm 1867 chùa Khải Tường trở thành trường sư phạm nam. Mười ba năm sau chùa bị tháo dỡ, trường dời qua cơ sở mới là trường Chasseloup Laubat xây cất xong khoảng 1877.

Khi tháo dỡ, tấm hoành phi “Quốc ân Khải Tường tự” được chuyển về chùa Từ Ân (nay ở đường Tân Hóa, quận 6) cất giữ, còn tượng Phật A-Di-Đà phải dời đi nhiều nơi, sau cùng được trưng bày trong Viện bảo tàng Quốc gia Sài Gòn (nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM).

Thời gian sau, trên nền chùa bỏ hoang này, người Pháp cho xây một dinh thự dành cho quan chức trong bộ máy cai trị. Trước năm 1963 dùng làm Trường Đại học Y dược, sau khi chế độ Tổng thống Ngô Đình Diệm bị lật đổ, các tướng lãnh cho các cố vấn quân sự đến trú đóng. Sau năm 1975, nơi đây được dùng làm Bảo tàng Chứng tích chiến tranh.