Thanh Bình Từ Đường: Khám phá nhà thờ tổ nghệ thuật hát tuồng

Được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 5 (1825), di tích Thanh Bình Từ Ðường là nơi tôn nghiêm dùng để thờ cúng các vị thần được suy tôn Thánh Sư, Tiên Sư, Tổ Sư cùng những bậc tiền bối có công trạng to lớn đối với nền nghệ thuật tuồng cổ Việt Nam.

Thanh Bình Từ Đường – Cái nôi của nghệ thuật hát tuồng xứ Huế

Sự ra đời và tồn tại của ngôi từ đường này gắn liền mật thiết với lịch sử phát triển hoàng kim của nghệ thuật tuồng cổ Huế. Dưới thời các chúa Nguyễn và triều đại nhà Nguyễn sau này, tuồng cổ đã được nâng tầm lên vị thế đỉnh cao với phong cách tuồng cung đình sang trọng, trở thành “Quốc kịch” của cả xứ Đàng Trong. Vì lẽ đó, Thanh Bình Từ Đường đóng vai trò vô cùng quan trọng như một thánh đường tâm linh của những người theo nghiệp xướng ca.

Thanh Bình Từ Đường được xây dựng theo lối kiến trúc nhà rường Huế đặc trưng. Ảnh: VnExpress.

Vẻ đẹp cổ kính trầm mặc của di tích qua năm tháng. Ảnh: Báo Công an nhân dân.

Di tích tọa lạc tại kiệt 281 đường Chi Lăng, phường Phú Hiệp, thành phố Huế. Giống như nhiều công trình văn hóa khác do triều Nguyễn kiến tạo, nơi đây mang đậm dấu ấn kiến trúc nhà rường Huế ba gian hai chái truyền thống với tường gạch, mái gỗ lợp ngói liệt đơn sơ nhưng vô cùng trang nghiêm. Các hệ thống kèo, xuyên, quyết được chạm khắc giản dị. Toàn bộ ngôi nhà quay mặt về hướng Đông và đã trải qua nhiều đợt trùng tu lớn vào các năm 1958, 1992 và 2000.

Đoàn hát bội và cải lương tuồng cổ biểu diễn phục vụ khán giả tại sân khấu ngoài trời. Ảnh: Báo Công an nhân dân.

Nghi thức tế tổ nghề trang nghiêm thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn. Ảnh: Kinh tế đô thị.

Kiến trúc độc đáo và những cổ vật quý giá tại từ đường

Cổng vào từ đường rộng 2,85m, cao 3,20m với hai trụ biểu uy nghi cao 3,80m. Trên đỉnh hai trụ biểu được tạo tác hình bầu rượu cao 0,45m, xung quanh có la thành bao bọc kiên cố. Sau cánh cổng là khoảng sân rộng tới 660 mét vuông, nơi từng là sân khấu biểu diễn sống động của các gánh hát xưa. Hiện nay, di tích vẫn lưu giữ tấm bia đá khắc từ năm xây dựng nằm phía bên trái và tấm bia ghi danh những người có công trùng tu năm 1958 ở phía bên phải.

Không gian tôn nghiêm bên trong gian thờ chính. Ảnh: Khám phá Huế.

Bước vào thềm từ đường, du khách sẽ ấn tượng với bức hoành phi lớn sơn son thếp vàng nổi bật mang dòng chữ “Thanh Bình Từ Đường” được thực hiện vào năm Tự Đức thứ 6 (1853). Bên cạnh đó, nơi đây còn bảo tồn được tờ mục bằng vải quý (Gia Phả Từ Đường) cùng nhiều sắc phong của vua Minh Mạng ban tặng – những hiện vật vô giá minh chứng cho lịch sử lâu đời của nghệ thuật hát tuồng.

Nhiều hiện vật cổ có giá trị lịch sử cao được gìn giữ cẩn thận. Ảnh: Báo Văn hóa.

Từ đường không chỉ thờ các vị Tổ nghề sân khấu mà còn là nơi thờ tự của nhiều vị thần linh khác. Ở gian bên trái thờ Ngài Một – vị thần cai quản toàn bộ từ đường. Kế đó là các hương án thờ Quan Thánh Đế Quân, Thái Thượng Lão Quân, Chư Phật Bồ Tát, Tề Thiên Đại Thánh, Thiên Tiên Địa Tiên, Cửu Thiên Huyền Nữ cùng các vị thánh mẫu, thổ địa thần tài khác.

Các bàn thờ được sắp xếp trang trọng theo đúng nghi thức xưa. Ảnh: VnExpress.

Đặc biệt, khu vực gần lối ra vào có bàn thờ chung cho tổ nghề của 12 ngành thủ công truyền thống gắn bó mật thiết với cuộc đời mỗi con người, từ nghề rèn chế tác dao cắt rốn lúc chào đời cho đến nghề kim hoàn chế tác trang sức lúc nhắm mắt xuôi tay.

Nhiều hình nộm biểu trưng cho nhân vật tuồng được lưu giữ tại đây. Ảnh: VnExpress.

Nơi gìn giữ đức tin và lòng biết ơn của người nghệ sĩ

Vị trí trang trọng nhất trong gian chính điện đặt bài vị của Càn Cương Hầu, người được tôn vinh là ông Tổ của ngành tuồng Việt Nam. Có truyền thuyết cho rằng ông là bậc thầy người Hoa được vua Minh Mạng mời sang truyền dạy nghề hát, song cũng có giả thiết ông là người Việt đã tiếp thu tinh hoa nhạc kịch phương Bắc rồi cải biên lại cho phù hợp với thẩm mỹ nước nhà.

Bức hoành phi cổ mang đậm giá trị thời gian. Ảnh: VnExpress.

Tại hương án này còn phối thờ 27 vị thầy có công sáng tạo và phát triển bộ môn nghệ thuật này. Theo thông lệ, trước khi lên sân khấu biểu diễn, các nghệ sĩ hát tuồng đều thắp hương cầu khấn mong các bậc tiền bối phù hộ độ trì cho vai diễn được thăng hoa trọn vẹn.

Nghi lễ dâng hương tri ân và ngưỡng vọng công đức tổ nghề. Ảnh: Kinh tế đô thị.

Dưới triều Nguyễn, lễ tế tổ tại đây được tổ chức rất quy mô và trang trọng kéo dài suốt 3 ngày, thu hút đông đảo các gánh hát từ mọi miền đất nước tề tựu về dâng hương. Trải qua biến thiên của lịch sử, nghi thức tế lễ dù đã được giản lược đi nhiều nhưng vẫn giữ được nét uy nghiêm, thành kính vốn có.

Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã phục dựng thành công lễ tế theo nghi thức cung đình. Ảnh: TRT.

Ngày nay, dù loại hình nghệ thuật hát tuồng không còn ở thời kỳ cực thịnh, Thanh Bình Từ Đường vẫn mãi là điểm tựa tâm linh kiên vững, là chốn đi về linh thiêng của các thế hệ nghệ sĩ mỗi dịp rằm tháng 3 và tháng 7 âm lịch hàng năm để cùng hướng về nguồn cội và tiếp thêm ngọn lửa đam mê với nghề.

Vinh danh bộ môn nghệ thuật truyền thống tại các kỳ Festival Huế. Ảnh: TRT.

Nơi kết nối tình yêu nghề của các thế hệ nghệ sĩ tuồng Huế. Ảnh: VnExpress.