Ngọ Môn Quan Huế: Kiệt tác kiến trúc đỉnh cao triều Nguyễn

Ngọ Môn Quan là cổng chính phía Nam dẫn lối vào Hoàng thành Huế, mang tính biểu tượng đỉnh cao cho nghệ thuật kiến trúc cố đô. Nằm ngay phía sau công trình vĩ đại này chính là điện Thái Hòa, nơi các vị vua nhà Nguyễn thiết triều và diễn ra những đại lễ quan trọng nhất của triều đại.

Ngọ Môn Quan – Biểu tượng kiến trúc trường tồn của cố đô Huế

“Ngọ Môn năm cửa chín lầu

Một lầu vàng, tám lầu xanh, ba cửa thẳng, hai cửa quanh”.

Cổng Ngọ Môn

Ngọ Môn Quan được chính thức khởi công xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 14 (1833), khi triều Nguyễn tổ chức quy hoạch lại toàn bộ không gian kiến trúc của Hoàng thành. Vị trí của cổng thành này trước đây là Nam Khuyết Đài, được xây dựng từ thời Gia Long, vốn được coi là bộ mặt đại diện cho triều đình phong kiến lúc bấy giờ.

Ảnh: Báo Thanh niên.

Nơi đây từng là quảng trường diễn ra những sự kiện trọng đại nhất của triều Nguyễn, nơi nhà vua ngự lãm duyệt binh, dự các lễ Truyền lô xướng danh sĩ tử đỗ tiến sĩ, hay lễ Ban sóc (ban bố lịch năm mới cho toàn quốc). Đặc biệt, vào ngày 30/08/1945, chính tại Ngọ Môn Quan, hoàng đế Bảo Đại đã tuyên bố thoái vị, trao ấn kiếm cho phái đoàn chính phủ lâm thời, đánh dấu mốc lịch sử kết thúc chế độ phong kiến Việt Nam.

Ngọ Môn sau trùng tu. Ảnh: Báo Đại biểu nhân dân.

Xét về mặt quy mô, đây là cổng thành lớn nhất trong số 4 cổng chính của Hoàng thành Huế. Theo la bàn địa lý phong thủy phương Đông, phía Nam thuộc hướng “ngọ” trên trục “tý – ngọ” (Bắc – Nam). Tên gọi Ngọ Môn cũng từ đó mà ra, mang ý nghĩa định vị không gian và phương hướng chứ không chỉ giờ giấc như nhiều người thường lầm tưởng.

Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Mặc dù là lối vào chính diện, cửa Ngọ Môn cực kỳ ít khi được sử dụng vì mang tính nghi thức cung đình rất cao. Cổng thường đóng kín nghiêm ngặt, chỉ mở vào những dịp đặc biệt khi hoàng đế ngự giá xuất cung hoặc đón tiếp các sứ thần ngoại quốc vô cùng quan trọng.

Khám phá cấu trúc độc đáo của Ngọ Môn Quan Huế

Về mặt kết cấu, công trình Ngọ Môn Quan được chia làm hai phần rõ rệt bao gồm: phần nền đài phía dưới và lầu Ngũ Phụng kiêu sa ngự bên trên.

Lầu Ngũ Phụng. Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Phần nền đài có hình chữ U vuông vức, đáy dài 57,77m, hai cạnh bên dài 27,06m. Đài được xây dựng kiên cố bằng gạch vồ, đá thanh kết hợp với hệ thống dầm bằng đồng thau nâng đỡ cực tốt. Chiều cao của đài đạt gần 5m, trải rộng trên diện tích đất hơn 1.560 m².

Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Thân đài được thiết kế 5 lối đi hình vòm. Trong đó, lối chính giữa (Ngọ Môn) chỉ dành riêng cho vua đi. Hai lối bên cạnh là tả Giáp Môn và hữu Giáp Môn dành cho các quan văn, võ quan triều đình. Hai lối ngoài cùng nằm ở hai cánh chữ U là tả Dịch Môn và hữu Dịch Môn, dành cho binh lính, voi ngựa đi theo hộ tống bảo vệ đoàn ngự giá.

Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Lầu Ngũ Phụng được đặt uy nghi trên phần nền đài hình chữ U cao 1,15m. Lầu có kết cấu hai tầng, bộ khung hoàn toàn bằng gỗ lim bền chắc với đúng 100 cây cột. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con số 100 cột tượng trưng cho sự hài hòa “âm dương nhất thể”, hoặc đại diện cho sức mạnh đồng lòng của trăm họ muôn dân.

Ảnh: nickon511

Mái tầng dưới của lầu được thiết kế chạy liên tục vòng quanh để che mưa nắng cho hành lang. Phần mái tầng trên chia làm 9 bộ mái độc lập. Đặc biệt, bộ mái chính giữa lợp ngói hoàng lưu ly (màu vàng) tôn nghiêm dành riêng cho vua ngự, còn 8 bộ mái xung quanh lợp ngói thanh lưu ly (màu xanh nước biển).

Ảnh: nickon511

Mặt trước lầu được bố trí hệ thống cửa “thượng song hạ bản” cổ kính, xung quanh vây quanh bởi những tấm ván chạm trổ tinh xảo, trổ nhiều ô cửa sổ hình tròn, hình cánh quạt hay hình chiếc khánh thanh nhã. Các chi tiết bờ nóc, bờ quyết hay hồi mái đều được chạm khắc rồng phượng và hoa văn vô cùng tỉ mỉ.

Ảnh: nguyenchiden

Nhờ bàn tay tài hoa cùng óc thẩm mỹ vượt thời gian của các kiến trúc sư vương triều Nguyễn, toàn bộ tổng thể Ngọ Môn Quan tuy bề thế, nguy nga nhưng không hề có cảm giác nặng nề, thô cứng mà ngược lại vô cùng thanh thoát, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên bao quanh.

Hành trình bảo tồn và trùng tu di sản lịch sử

Là biểu tượng vô giá của xứ Huế, di tích Ngọ Môn luôn nhận được sự chăm sóc đặc biệt qua nhiều thời kỳ. Ngay từ thời Nguyễn, công trình đã trải qua nhiều đợt trùng tu vào năm Minh Mạng thứ 20 (1839) cùng các đời vua Thành Thái, Khải Định.

Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Tuy nhiên, trong sự kiện Tết Mậu Thân 1968, do nằm ở khu vực trọng điểm của chiến sự nên công trình đã bị tàn phá nặng nề, đặc biệt phần tả và hữu Dực Lâu bị đổ sập hoàn toàn.

Giai đoạn từ năm 2012 đến 2019, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tiến hành một đại dự án trùng tu quy mô nhất lịch sử kéo dài suốt 8 năm. Dự án đã xử lý kỹ thuật triệt để từ gia cố nền móng đài, phục chế hệ thống mái ngói lưu ly, sơn thếp bảo quản cấu kiện gỗ bằng kỹ thuật sơn mài truyền thống cho đến lắp đặt hệ thống phòng cháy hiện đại.

Một góc Ngọ Môn sau khi được làm sạch khỏi rong rêu. Ảnh: Báo Thanh niên.

Ảnh: Báo Thanh niên.

Hiện nay, Ngọ Môn Quan đã khoác lên mình diện mạo rực rỡ, uy nghiêm vốn có và luôn sẵn sàng chào đón bước chân du khách muôn phương tìm về thưởng ngoạn vẻ đẹp đỉnh cao của mỹ thuật kiến trúc cung đình Việt Nam.