Làng Tây Hồ: Nơi Khởi Nguồn Chiếc Nón Bài Thơ Xứ Huế

Làng Tây Hồ là mảnh đất lịch sử sinh ra chiếc nón bài thơ – món quà lưu niệm ý nghĩa mang trọn vẹn vẻ đẹp thanh tao, dịu dàng của tâm hồn xứ Huế.

Nằm êm đềm bên dòng sông Như Ý thơ mộng, làng Tây Hồ (thuộc xã Phú Hồ, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên – Huế) từ lâu đã nổi danh khắp phương xa với nghề chằm nón lá truyền thống. Trải qua hàng trăm năm gìn giữ và phát triển, chiếc nón bài thơ – biểu tượng văn hóa đặc trưng của vùng đất cố đô – đã được phôi thai và hoàn thiện chính từ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân làng Tây Hồ.

“Sao anh không về thăm quê em
Ngắm em chằm nón buổi đầu tiên
Bàn tay xây lá, tay xuyên nón
Mười sáu vành, mười sáu trăng lên”

Người dân Tây Hồ luôn tự hào vì quê mình là nơi xuất xứ của nón bài thơ xứ Huế. Ảnh: ST

Lịch sử ra đời đầy chất thơ của chiếc nón lá huyền thoại

Sự ra đời của chiếc nón bài thơ tại làng Tây Hồ như một mối duyên lành đầy ngẫu hứng. Vào khoảng những năm 1959 – 1960, ông Bùi Quang Bặc – một nghệ nhân chằm nón lá tài hoa, đồng thời là một tâm hồn yêu văn chương, thơ phú trong làng đã nảy ra ý tưởng độc đáo: Ép những câu thơ ngọt ngào vào giữa hai lớp lá nón, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật ẩn hiện vô cùng tinh tế khi soi dưới ánh nắng mặt trời.

Hai câu thơ đầu tiên được nghệ nhân Bùi Quang Bặc gửi gắm vào chiếc nón lịch sử là:

“Ai ra xứ Huế mộng mơ/Mua về chiếc nón bài thơ làm quà”.

Ảnh: ST

Quy trình chế tác nón bài thơ công phu tại làng Tây Hồ

Nghề làm nón tại Tây Hồ được truyền nối qua nhiều thế hệ. Con gái trong làng từ thuở mười tuổi đã bắt đầu làm quen với việc học chằm nón, nhiều người gắn bó trọn đời với nghiệp giữ hồn quê. Trong khi đó, những người đàn ông khỏe mạnh trong gia đình thường đảm nhận các công việc nặng hơn như chuốt vành, chẻ tre hay ủi lá.

Bằng những chiếc mác sắc bén, người thợ chuốt từng sợi tre bánh tẻ thành 16 chiếc nan vành một cách đều đặn, sau đó uốn tròn thành những vòng khung cân đối. Công đoạn chọn lá và ủi lá cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ lớn; lá nón phải giữ được sắc xanh nhạt tự nhiên, được là phẳng phiu bằng nhiệt độ vừa phải để không bị giòn gãy.

Khi tiến hành lợp lá, người thợ phải khéo léo căn chỉnh sao cho các lớp lá không bị chồng chéo quá dày, giữ cho chiếc nón luôn có độ mỏng và thanh thoát tối đa. Công đoạn khâu (chằm) nón chính là bước quyết định giá trị thẩm mỹ của sản phẩm. Người thợ dùng những sợi cước trong suốt, khâu đều đặn 1cm 3 mũi từ đỉnh nón xuống đến vành thứ 15, tạo nên những đường kim mềm mại, tinh xảo.

Sau khi hoàn tất phần khung lá, nón sẽ được đính thêm một chiếc “xoài” dệt bằng chỉ bóng láng trên đỉnh chóp để tạo điểm nhấn duyên dáng. Cuối cùng, nón được phủ một lớp dầu chuyên dụng để chống thấm nước, đem phơi đủ nắng giúp nón vừa bền bỉ vừa bóng đẹp theo thời gian. Sự thanh mảnh, sắc màu nhã nhặn cùng những dòng thơ ẩn hiện chính là nét độc bản tạo nên thương hiệu riêng của nón lá Tây Hồ.

Sức sống bền bỉ của biểu tượng văn hóa cố đô

Ban đầu, những chiếc nón bài thơ của làng Tây Hồ chỉ được làm ra như món quà tặng nghĩa tình cho người thân bè bạn. Nhờ vẻ đẹp độc đáo, sản phẩm nhanh chóng nhận được sự yêu thích nồng nhiệt và dần trở thành mặt hàng thương mại nổi tiếng. Những vần thơ được ép vào nón cũng trở nên phong phú hơn, ca ngợi cảnh sắc thiên nhiên và con người xứ Huế mộng mơ.

Để tăng thêm phần sinh động, các nghệ nhân còn khéo léo lồng ghép hình ảnh danh lam thắng cảnh như cầu Tràng Tiền, chùa Thiên Mụ, hay dòng sông Hương hiền hòa bên cạnh những câu thơ. Theo thời gian, những cô gái làng Tây Hồ khi đi lấy chồng xa xứ đã mang theo nghề truyền thống này đi khắp nơi, giúp kỹ thuật chằm nón tinh xảo được lan tỏa rộng rãi ra các địa phương khác.

Ngày nay, chiếc nón lá mộc mạc làm từ lá dừa, lá gồi đã vượt qua giới hạn của một vật dụng che mưa che nắng thông thường để trở thành món đồ trang sức tôn vinh vẻ đẹp đằm thắm của phụ nữ Việt. Khách du lịch khi ghé thăm Huế thường tìm về tận làng nghề Tây Hồ để tự tay lựa chọn những chiếc nón ưng ý nhất hoặc đặt viết những câu thơ theo sở thích riêng của mình.

Mỗi chiều tan trường, hình ảnh những nữ sinh trong tà áo dài trắng thướt tha, tay ôm chiếc nón trắng che nghiêng mái tóc thề bên dòng sông Hương đã trở thành một biểu tượng lãng mạn đi sâu vào tâm thức của bất kỳ ai từng yêu mến xứ Huế.