Giải mã Mộc bản triều Nguyễn: Di sản tư liệu thế giới độc đáo

Mộc bản triều Nguyễn là loại hình tài liệu đặc biệt quý hiếm trong kho tàng lịch sử văn hóa Việt Nam từ thời phong kiến. Đây cũng chính là di sản tư liệu thế giới đầu tiên của nước ta được UNESCO chính thức công nhận vào ngày 31-7-2009, khẳng định giá trị văn hóa trường tồn của dân tộc.

Mộc bản triều Nguyễn – Biểu tượng trường tồn của tinh hoa văn hóa dân tộc

Mộc bản là những ván gỗ khắc chữ Hán Nôm ngược để in sách được dùng phổ biến trong thời kỳ phong kiến. Mộc bản triều Nguyễn là loại hình tài liệu đặc biệt về cả hình thức, nội dung lẫn phương thức chế tác; là bản gốc của các bộ chính văn, chính sử nổi tiếng của Việt Nam được biên soạn và khắc in tỉ mỉ.

Ảnh: Mộc Bản Triều Nguyễn.

Khối di sản tư liệu quý giá này được phân chia thành hơn 100 đầu sách với nhiều chủ đề đa dạng như: lịch sử, địa lý, chính trị – xã hội, quân sự, pháp chế, văn hóa – giáo dục, tôn giáo – tư tưởng – triết học, ngôn ngữ – văn tự và văn thơ. Đây là nguồn sử liệu cực kỳ tin cậy, nguyên vẹn để phục vụ công tác khảo cứu, đối chiếu và nghiên cứu đa ngành.

Báu vật quốc gia. Ảnh: Báo Tuổi trẻ.

Lịch sử hình thành khối mộc bản hoàng triều

Sau khi thành lập chính quyền, các vị vua nhà Nguyễn đã đặc biệt chú trọng đến việc biên soạn lịch sử. Thông qua sử học, triều đình mong muốn ổn định xã hội, gắn kết lòng dân, từ đó củng cố vai trò của dòng tộc cũng như vị trí độc tôn của triều đại.

Ảnh: Đoàn Kiên.

Năm 1811, vua Gia Long cho thành lập Sử cục, cơ quan tiền thân của Quốc Sử quán. Đến năm 1820, sau khi lên ngôi, vua Minh Mạng xuống chiếu thu thập các tài liệu còn sót lại và chính thức thành lập Quốc Sử quán. Cơ quan này được giao trọng trách biên soạn, khắc in và bảo quản các bộ chính sử, chính văn của triều đình.

Lưu giữ mộc bản. Ảnh: quehuongonline.

Trong hơn 100 năm tồn tại, Quốc Sử quán đã biên soạn được nhiều bộ sách có giá trị lịch sử to lớn như: Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí, Minh Mệnh chính yếu…

Bên cạnh Quốc Sử quán, Nội các được thành lập vào năm Minh Mạng thứ 10 (1829) cũng là một cơ quan lập nhiều thành tựu lớn trong việc trước thuật các công trình sử học của nước nhà.

Tài liệu quý hiếm. Ảnh: Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch.

Việc biên soạn và khắc in mộc bản triều Nguyễn được các đời vua đặc biệt xem trọng, nhằm lưu truyền chính sử, luật pháp và các chính sách quan trọng của triều đình đến với các thế hệ mai sau.

Giá trị trường tồn của mộc bản triều Nguyễn

Biểu trưng quyền lực của một vương triều

Bản khắc Chiếu dời đô của Lý Thái Tổ. Ảnh: Ninh Thuận Online.

Trên thế giới hiếm có khối mộc bản nào quy tụ những bộ chính văn, chính sử do đích thân triều đình tổ chức biên soạn và khắc in quy mô như mộc bản triều Nguyễn. Đây là khối tài liệu mang tính biểu trưng cao cho một vương triều, nơi mỗi tác phẩm từ lúc phôi thai đến khi khắc in đều phải tuân theo chỉ dụ nghiêm ngặt của nhà vua.

Ảnh: Khám phá di sản.

Khác biệt với những khối mộc bản thông thường, mộc bản hoàng triều được chế tác theo một quy trình kiểm duyệt gắt gao và luôn được lưu trữ, bảo quản trong những điều kiện tối ưu nhất của cung đình.

Nghệ thuật chạm khắc điêu luyện và tinh xảo

Về kỹ thuật chế tác, nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật phải trầm trồ thừa nhận mỗi tấm mộc bản là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao. Những nét chữ sắc sảo, uyển chuyển hiện lên trên thớ gỗ mịn màng giống như nét bút phóng khoáng của các bậc thư pháp gia đương thời.

Ảnh: Khoahoc.tv

Đỉnh cao của kỹ thuật này nằm ở khả năng thể hiện sinh động các họa tiết rồng bay phượng múa, các bản đồ, họa đồ quân sự, và hình ấn triện tinh vi của nhà vua. Chính vì thế, di sản này có giá trị mỹ thuật đặc biệt cao, là tư liệu quý giá cho ngành hội họa, điêu khắc và thư pháp cổ.

Lưu trữ mộc bản. Ảnh: Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch.

Nguồn sử liệu chân thực, vô giá

Trong kho tàng mộc bản triều Nguyễn, có rất nhiều cuốn sách cổ quý hiếm, ghi lại những thông tin chân thực về thời cuộc, địa lý và bang giao quốc tế. Các nhà nghiên cứu lịch sử ngày nay khi muốn tìm hiểu về xã hội Việt Nam thời trung đại và cận đại đều phải dựa vào các bộ sách gốc được in ra từ khối mộc bản này.

Ảnh: Mộc bản Triều Nguyễn.

Các bộ đại thư như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, hay Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ đều có nguồn gốc từ các bản khắc gỗ di sản này. Chúng là bằng chứng hùng hồn khẳng định chủ quyền lãnh thổ, cương vực quốc gia của Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Ảnh: Báo điện tử Chính phủ.

Mộc bản triều Nguyễn không chỉ là chứng tích văn hiến của một triều đại đã qua, mà còn là niềm tự hào của nền văn hóa Việt Nam trước bạn bè quốc tế. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của di sản tư liệu thế giới này là trách nhiệm lớn lao của các thế hệ hôm nay và mai sau.

Bản dập Đại Nam Nhất Thống Chí. Ảnh: Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch.