Duyệt Thị Đường: Khám phá nhà hát cổ nhất Việt Nam tại Huế

Duyệt Thị Đường là nhà hát hoàng cung có quy mô vô cùng bề thế được xây dựng dưới triều Nguyễn. Nằm ẩn mình bên trong Tử Cấm Thành cổ kính, công trình này không chỉ là một kiệt tác kiến trúc mà còn là cái nôi gìn giữ các loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống đặc sắc của dân tộc.

Duyệt Thị Đường – Nhà hát cổ nhất của sân khấu truyền thống Việt Nam

Nhà hát Duyệt Thị Đường được khởi công xây dựng vào năm 1826 dưới triều vua Minh Mạng, trên nền đất cũ của nhà hát Thanh Phong Đường xưa kia. Công trình được trùng tu lần đầu vào năm 1829. Trải qua hàng thế kỷ biến động lịch sử, dù trải qua nhiều đợt đại tu lớn nhỏ, nhà hát vẫn bảo tồn nguyên vẹn quy mô và cấu trúc độc đáo của thuở ban đầu.

Cổng nhà hát cổ kính bên trong Tử Cấm Thành. Ảnh: UBND Thừa Thiên Huế.

Nhà hát Duyệt Thị Đường đóng vai trò là thánh đường nghệ thuật, nơi trình diễn các bộ môn bác học cung đình như nhã nhạc cung đình Huế, ca múa nhạc cung đình, diễn tuồng cổ, hát bội và kịch nghệ. Khán giả thưởng thức tại đây là những nhân vật quyền quý bậc nhất gồm Hoàng đế, hoàng thân quốc thích, các quan đại thần và các phái đoàn ngoại giao nước ngoài.

Tái hiện các tích cổ đặc sắc tại nhà hát. Ảnh: VOV.vn.

Bên cạnh công năng biểu diễn nghệ thuật, địa điểm này còn là nơi tổ chức những buổi đại lễ trọng đại của quốc gia như lễ mừng thọ tuần của các vị vua Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh, Khải Định… Đặc biệt, vào năm 1833, triều đình nhà Nguyễn còn chọn nơi này làm nơi đúc đồng tiền vàng “Minh Mạng phi long” quý giá.

Không gian nghệ thuật mang đậm dấu ấn vương triều. Ảnh: VOV.vn

Không gian kiến trúc đồ sộ xung quanh nhà hát Duyệt Thị Đường

Vây quanh khuôn viên nhà hát Duyệt Thị Đường là một tổ hợp các công trình phụ trợ thiết yếu phục vụ cho sinh hoạt của hoàng gia. Phía Tây có Sở Thượng Thiện chuyên trách việc chế biến ngự thiện, bảo quản các loại bát đĩa, dụng cụ ăn uống quý giá cho nhà vua.

Thái Y Viện tọa lạc ở phía Đông Nam, là nơi túc trực của các ngự y hàng đầu để chăm sóc sức khỏe cho Hoàng đế cùng hoàng tộc. Góc Đông Nam còn hội tụ 3 công trình quan trọng khác bao gồm Thị Vệ Trực Phòng (nơi lính thị vệ canh gác), Cẩn Tín Ty (văn phòng nội điện) và Tiên Trượng Khố (kho lưu trữ binh khí, nghi trượng của vua).

Biểu diễn đại nhạc hoàng cung trong nhà hát. Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Ở phía Nam là Dưỡng Chính Đường – khu vực học tập và sinh hoạt của các hoàng tử. Có thể thấy, quần thể kiến trúc xung quanh nhà hát là một hệ thống khép kín, được quy hoạch khoa học nhằm phục vụ tối đa nhu cầu của hoàng cung triều Nguyễn.

Không gian trưng bày mặt nạ tuồng cổ đầy sắc màu. Ảnh: Báo Thừa Thiên Huế.

Những thăng trầm lịch sử và dấu ấn kiến trúc độc bản

Sau cột mốc lịch sử tháng 8 năm 1945, nhà hát Duyệt Thị Đường dừng hoạt động và bị hư hại nặng nề do chiến tranh tàn phá. Trong thời kỳ đất nước chia cắt, chính quyền miền Nam đã cải tạo lại không gian nhà hát để làm nơi giảng dạy cho trường Quốc gia Âm nhạc Huế.

Kiến trúc gỗ tinh xảo bên trong nhà hát. Ảnh: VTV.vn

Sự thay đổi này đã làm biến dạng phần nào cảnh quan nguyên bản: một cửa tam quan được mở ở tường thành phía Đông, đồng thời một vườn hoa được kiến tạo ngay trên nền đất cũ của Sở Thượng Thiện và Thái Y Viện.

Nguyên bản của Duyệt Thị Đường là một tòa nhà trùng thiềm điệp ốc quy mô lớn, mái thắt cổ diềm mềm mại, lợp ngói thanh lưu ly xanh mướt. Nhà hát có mặt bằng hình chữ nhật với chiều dài 45,9m, chiều rộng 34,5m, gồm 4 gian 2 chái hướng về phía Đông. Toàn bộ phần móng được xây bằng gạch vồ vững chắc, bó đá sa thạch kiên cố và nền nhà lát gạch đỏ vuông vắn.

Cận cảnh khu vực sân khấu biểu diễn trung tâm. Ảnh: VOV.vn

Khu vực trung tâm sàn diễn được thiết kế theo lối sân đình truyền thống, mặt sàn bằng phẳng với nền nhà mà không chia cấp bậc. Sân khấu có hình dáng gần vuông, lát gạch men xi măng cao cấp nhập khẩu từ Pháp, viền xung quanh bằng họa tiết gạch trang trí hình chữ T tinh tế.

Hệ mái vòm cong cổ kính nâng đỡ bằng hàng cột lim. Ảnh: VOV.vn

Mái vòm cong như các ngôi đình chùa cổ được nâng đỡ bởi hệ thống cột gỗ lim sơn son thếp vàng uy nghi. Nghệ thuật trang trí tại đây đạt đến độ hài hòa đỉnh cao với hình tượng rồng thời Nguyễn xuất hiện uyển chuyển trên các cấu kiện. Trần nhà được sơn màu xanh thiên thanh dịu mát, điểm xuyết các họa tiết mang biểu tượng vương quyền.

Nơi đặt ngai vàng dành cho nhà vua thưởng lãm nghệ thuật. Ảnh: VOV.vn

Phía dưới khán đài là nơi dành riêng cho các cung tần mỹ nữ ở Hậu cung, trong khi ngai vàng của hoàng đế được đặt trang trọng trên một chiếc bệ cao uy nghiêm. Hai bên tả hữu là hàng ghế sang trọng dành cho quốc khách, đại diện tòa Khâm sứ và các tướng lĩnh quân đội. Xa hơn một chút là các dãy ghế dài phủ vải điều đỏ sẫm dành cho các vị đại thần trong Cơ Mật Viện và Hội đồng Nhiếp chính.

Hoạt động tái hiện văn hóa hoàng cung độc đáo. Ảnh: Báo Thanh niên

Sau nhiều thập kỷ thăng trầm, nhà hát Duyệt Thị Đường đã được trùng tu, tôn tạo một cách khoa học nhằm bảo tồn vẹn nguyên giá trị lịch sử và nghệ thuật. Giờ đây, công trình không chỉ là biểu tượng di sản quý giá của cố đô Huế mà còn là điểm đến tham quan vô cùng hấp dẫn, mang đến những trải nghiệm văn hóa cung đình đặc sắc cho du khách bốn phương.